Bago tayo mag-umpisa sa ating istorya, i-comment mo naman kung taga saan ka at anong oras ka nanonood ngayon.
Dahil baka sa oras na pinapakinggan mo ito, may isang taong tulad ni Mang Severino na tahimik lang na lumalaban sa buhay habang walang nakakaalam kung gaano kabigat ang dinadala niya araw-araw.
Sa dulong bahagi ng baryo San Isidro Norte, kung saan ang daan ay
lupa pa rin kapag tag-araw at putik naman kapag tag-ulan, nakatira ang isang matandang magsasaka.
Halos lahat ng tao sa lugar na iyon ay kilala siya sa pangalan, pero iilan lang ang tunay na nakakaalam ng kanyang malalim na pinagdadaanan.
Siya si Mang Severino Almazan, animnapung taong gulang na, may payat na katawan, at mga kamay na kulubot dahil sa haba ng panahon ng paggaspang sa bukid.
Lagi siyang may suot na lumang sumbrerong buri na halos singtanda na ng mga punong mangga na nakatayo sa gilid ng kanyang pinagsasakahang lupa.
Hindi siya mayaman, at hindi rin siya ang uri ng tao na maingay o mahilig magreklamo sa kanyang sitwasyon sa buhay.
Kung makikita mo siya sa madaling araw, karaniwan siyang nakayuko sa pilapil, hawak ang lumang araro habang sa tabi niya ay naroon ang kanyang matapat na kalabaw.
Kasuotan sa Paa
Ang pangalan ng kalabaw ay Bagwis, na may itim na itim na balat, malapad na sungay, at kahit matanda na rin ay may lakas pa tuwing isasabak sa bukid.
Para sa ibang tao na napapadaan lang, isang ordinaryong hayop lang si Bagwis na ginagamit sa paggawa.
Pero para kay Mang Severino, si Bagwis ang huli at pinakamahalagang alaala ng yumaong asawa niyang si Aling Marieta.
Noong buhay pa si Aling Marieta, siya mismo ang nagpilit na bilhin nila si Bagwis mula sa isang magsasakang paalis na noon patungo sa ibang probinsya.
“Severino, hindi habang buhay ay kakayanin ng katawan mo na ikaw lang ang bumubuhat sa lahat ng bigat sa bukid,” sabi ni Marieta habang hawak ang maliit na supot ng naipon nilang barya.
Mga Diksyunaryo at Encyclopedia
“Bilhin natin itong kalabaw dahil katuwang mo ito sa trabaho, hindi ito maituturing na bawas sa ating maliit na kita.”
Tumanggi pa noon si Mang Severino dahil ang iniisip niya ay kulang ang kanilang pera para sa pambili ng bigas sa mga susunod na linggo.
Pero ngumiti lang si Marieta at sinabi, “Mas magugutom tayo kung wala kang katuwang sa bukid kapag humina na ang iyong mga bisig.”
Mula noon, naging bahagi na ng kanilang pamilya si Bagwis, at naging saksi sa bawat ligaya at hirap ng mag-asawa.
Nang magkasakit nang malubha si Marieta, si Bagwis din ang ginamit ni Mang Severino para maihatid ang asawa sa pinakamalapit na health center sa bayan.
Nakasakay si Marieta sa maliit na kariton habang nanginginig sa takot at pag-aalala ang matandang magsasaka habang ginagabayan ang kalabaw.
Pamilya
Nang pumanaw ang kanyang asawa, si Bagwis din ang tahimik na nakatayo sa tabi ng bakuran habang nilalagyan ng puting tela ang kabaong sa loob ng kubo.
Mula noon, kapag nalulungkot si Mang Severino at tila hindi na kaya ang pangungulila, kinakausap niya si Bagwis na para bang naiintindihan nito ang bawat bigat sa kanyang dibdib.
“Bagwis, ikaw na lang ang natitirang nakakakita kung gaano kabait si Marieta noong buhay pa siya,” bulong niya isang madaling araw habang pinupunasan ang likod ng kalabaw.
“Kaya hangga’t humihinga ako at may lakas pa ang aking mga kamay, hinding-hindi kita pababayaan.”
Sa buong baryo, kilala rin si Mang Severino bilang matandang hindi marunong tumanggi kapag may kapwa na nangangailangan ng tulong.
Kapag may kapitbahay na walang maihain na pang-ulam sa hapag, kusa siyang nagbibigay ng isang piling ng saging o gulay mula sa gilid ng kanyang taniman.
Kasuotan sa Paa
Kapag may bata siyang nakikitang walang baon patungo sa paaralan, pinapadaan niya ito sa kubo at binibigyan ng bagong lagang saging o kamote.
Kapag may nasiraan ng bakod na matanda sa kalapit-bahay, agad siyang tumutulong sa pagkumpuni kahit pa madalas na sumasakit ang kanyang likod.
Isa sa mga madalas niyang matulungan noon ay si Nardo Pugal, isang batang kargador ngayon sa palengke na maagang nawalan ng gabay ng mga magulang.
Bata pa si Nardo nang mamatay ang kanyang ama, at minsan ay nahuli siya ni Mang Severino na nagtatangkang kumuha ng kamote sa taniman nang walang paalam.
Noong oras na iyon, tatlong araw nang walang makain ang mga maliliit na kapatid ni Nardo, at wala na siyang ibang paraan na maisip.
Imbes na saktan o ipahiya ang bata sa buong baryo, pinaupo siya ng matanda sa loob ng kubo at pinakain ng mainit na kanin.
“Bakit ka nanguha ng palihim sa aking taniman, Nardo?” tanong noon ni Mang Severino habang inaabot ang baso ng tubig.
Nakaboteng Tubig
Nakayuko si Nardo, nanginginig ang kanyang mga labi sa takot at hiya, “Pasensya na po, Mang Severino, gutom lang po talaga ang mga maliliit kong kapatid sa bahay.”
Tahimik na tumayo ang matanda, kumuha ng isang malaking bayong, at pinuno ito ng kamote, talbos, at kaunting bigas saka iniabot sa bata.
“Sa susunod na mangailangan ka, kumatok ka sa aking pinto dahil mas mabigat ang hiya kapag nagnakaw ka kaysa kapag humingi ka ng tulong,” bilin ng matanda.
Mula noon, hindi na nakalimutan ni Nardo ang kabutihan ng matanda, at tinuring niya itong pangalawang ama na nagligtas sa kanya sa maling landas.
Kahit lumaki siyang mahirap at halos araw-araw ay pagod sa pagbubuhat ng mabibigat na sako sa palengke, lagi niyang sinisiguro na madadalhan niya ang matanda ng kaunting asin, kape, o pandesal.
Malapit din kay Mang Severino si Tiya Celestina, ang tindera ng kakanin sa tabi ng kapilya, na isang balong mataba, mabilis magsalita, at laging may hawak na pamaypay.
Kahit madaling araw pa lang, siya ang laging nagpapautang kay Mang Severino kapag kulang ang barya nito para sa pambili ng maintenance na gamot o pataba sa lupa.
Geology
“Ano ka ba naman, Severino, bayaran mo na lang ang mga ito kapag nakabenta ka na ng iyong ani,” sabi ni Tiya Celestina habang inilalagay ang mga gamot sa supot.
“Hindi naman ako isang bangko para maningil sa iyo araw-araw, alam kong hindi mo ako tatakbuhan sa iyong mga obligasyon.”
“Celestina, nahihiya na ako sa iyo dahil napapalaki na ang aking listahan sa iyong tindahan,” sagot ni Mang Severino habang nakayuko.
“Mas mahiya ka kung mamamatay ka sa gutom habang may tindera kang kaibigan na handang umunawa sa iyo,” pabirong sagot ng tindera, pero bakas sa kanyang mga mata ang tunay na pag-aalala.
Sa paaralan naman, naroon si Maestra Iliana, isang tahimik ngunit matapang na guro sa elementarya na labis na humahanga sa katapatan ng matandang magsasaka.
Madalas niyang gamitin sa kanyang klase ang halimbawa ni Mang Severino kapag tinuturuan niya ang mga bata tungkol sa sipag, dangal, at pagmamahal sa lupa.
Mga Diksyunaryo at Encyclopedia
“Mga bata, hindi lang doktor, abogado, o inhenyero ang dapat ninyong hangaan sa buhay,” sabi ni Maestra Iliana habang nakaturo sa bintana na tanaw ang palayan.
“Ang mga magsasakang tulad ni Mang Severino, sila ang pangunahing dahilan kung bakit may laman ang ating mga hapag-kainan araw-araw.”
“Kaya kapag nakita ninyo siyang dumadaan sa tapat ng paaralan kasama si Bagwis, matuto kayong yumuko at bumati nang may buong respeto.”
Minsan, kapag walang pasok ang mga bata, dinadalhan ni Maestra Iliana si Mang Severino ng mga lumang diyaryo na hindi na ginagamit sa silid-aralan.
Hindi dahil mahilig magbasa ang matanda, kundi dahil alam ng guro na ginagamit ito ni Mang Severino na pansapin sa sira-sirang kisame ng kubo kapag tumutulo ang ulan.
May isa pang matandang kaibigan si Mang Severino, si Ka Temyong na barbero sa baryo, na ang upuan sa barberya ay gawa pa sa lumang kahoy na kiniskis na ng panahon.
Maraming alam si Ka Temyong tungkol sa kasaysayan ng lupain sa San Isidro Norte, at siya ang madalas magkuwento tungkol sa mga unang pamilya roon.
“Severino, ingatan mo ang hawak mong titulo ng lupa,” sabi ni Ka Temyong isang hapon habang ginugupitan ang isang binata sa kanyang tindahan.
Kahoy at Mga Plastic
“May naamoy akong hindi magandang balita mula sa mga tao sa munisipyo na madalas bumibisita rito sa ating lugar nitong mga nakaraang linggo.”
Napatingin nang malalim si Mang Severino habang mahigpit ang hawak sa lubid ni Bagwis na nakatayo sa labas, “Anong ibig mong sabihin, Temyong?”
“May mga taong umiikot sa gabi, may sinusukat silang bahagi ng lupa malapit sa irigasyon, at kapag may sukat ang ganyan, tiyak na may malaking planong parating.”
Hindi agad nakasagot ang matanda dahil alam niyang ang lupaing sinasaka niya ay hindi lang basta lupa at putik na pinagkukunan ng kaunting palay.
Doon niya unang itinayo ang maliit na kubo kasama si Marieta noong mga bata pa sila, at doon din unang natutong tumakbo ang nag-iisa nilang anak na si Leandro.
Doon sila nangarap na kahit mahirap ang buhay sa bukid, mapapagtapos nila sa pag-aaral si Leandro upang hindi ito makaranas ng hirap sa ilalim ng matinding sikat ng araw.
Pamilya
Si Leandro Almazan ang pinakamalaking tagumpay sa buhay nina Mang Severino at Aling Marieta dahil napakatalino nito mula pa sa kanyang pagkabata.
Kahit nag-aral lang sa pampublikong paaralan at kadalasan ay nagbabaon ng kaning lamig na may kaunting asin, lagi itong nangunguna sa buong klase.
Tuwing gabi, habang nakasindi ang lumang gasera sa mesa, tinuturuan siya ni Marieta na magbasa habang si Mang Severino naman ay nagpapahinga sa tabi matapos ang maghapong pag-araro.
“Tatay, kapag naging ganap na abogado ako, ipagtatanggol ko kayo ni nanay laban sa lahat ng mapang-api,” sabi noon ng batang si Leandro habang nakatingin sa ama.
Tumawa nang mahina si Mang Severino habang pinupunasan ang kanyang pawis, “Abogado agad ang iyong iniisip, sige, basta huwag mo lang kakalimutan kung saan ka nanggaling.”
Geology
Hindi nga iyon kinalimutan ni Leandro, ngunit habang tumatanda siya at lumalalim ang kanyang pag-aaral, mas lalo siyang napalayo sa kanilang maliit na baryo.
Nag-aral siya sa Maynila, nagtrabaho sa gabi upang may pambayad sa matrikula, at sa wakas ay pumasa sa mahirap na pagsusulit sa abogasiya.
Kalaunan ay napasok siya sa isang malaking tanggapan ng gobyerno na nag-iimbestiga sa mga tiwaling opisyal at mga kaso ng pang-aabuso sa mga mahihirap.
Hindi ipinagmamayabang ni Mang Severino ang tagumpay ng anak sa mga kapitbahay, at kapag tinatanong siya kung ano ang gawa nito sa Maynila, simple lang ang kanyang sagot.
“Nasa Maynila siya, nagtatrabaho bilang abogado, marami lang talagang ginagawa kaya bihira nang makauwi rito sa ating kubo.”
Mga Grain at Pasta
Ang hindi alam ng mga taga-baryo, hindi ordinaryong abogado si Leandro dahil may hawak na siyang malalaking kaso ng katiwalian sa iba’t ibang probinsya.
Pero dahil ayaw ni Mang Severino na magmukhang umaasa o nagiging pabigat sa abalang buhay ng anak, bihira siyang humingi ng tulong o magkuwento ng problema.
Kapag tumatawag si Leandro tuwing linggo, laging maikli at puno ng kasiguruhan ang mga sagot ng matanda upang hindi ito mag-alala habang nagtatrabaho.
“Tay, kumusta po ang inyong katawan diyan? Maayos po ba ang inyong pagkain?” tanong ni Leandro sa kabilang linya ng telepono.
“Ayos lang ako, anak, malakas pa ang aking katawan, si Bagwis nga ang mas maarte ngayon dahil ayaw kumain kapag hindi sariwa ang damo,” biro ni Mang Severino.
“Kailangan ko na pong umuwi riyan sa susunod na buwan upang makita kayo,” sabi ni Leandro, ngunit agad siyang pinigilan ng kanyang ama.
Kasuotan sa Paa
“Huwag muna, anak, unahin mo ang iyong trabaho diyan dahil alam kong marami ka pang taong tinutulungan na mas nangangailangan ng iyong talino.”
Sa kabilang linya, napabuntong-hininga na lang si Leandro dahil mahal niya ang ama pero naniwala siya sa sinabi nitong maayos ang lahat sa probinsya.
Hindi niya alam na unti-unti nang nagbabago ang hangin sa San Isidro Norte, at may isang malaking unos na paparating sa buhay ng kanyang matandang ama.
Nagsimula ang lahat nang dumating sa baryo si Konsehal Brando Carbahal, isang lalaking laging nakaplantsa ang polo, makintab ang sapatos, at may ngiting hindi umaabot sa mga mata.
Kasama niya si Rogelio Mavarez, isang negosyanteng kilala sa pagbili ng murang lupa sa mga magsasaka at pagbebenta nito sa mga malalaking kumpanya sa lungsod.
Dumating sila sa baryo sakay ng isang malaking puting sasakyan, kasama ang dalawang lalaking may hawak na makakapal na folder at malalaking mapa ng lupain.
Geology
Sa covered court ng baryo, nagpatawag sila ng isang biglaang pulong, at maraming magsasaka ang dumalo dahil akala nila ay tungkol ito sa bagong ayuda o patubig.
Umakyat si Brando sa entablado, ngumiti sa lahat, at nagsalita gamit ang isang malakas na mikropono upang makuha ang atensyon ng mamamayan.
“Mga kababayan, may magandang oportunidad na dumarating ngayon sa ating mahal na baryo San Isidro Norte,” panimula ng konsehal.
“Magkakaroon tayo ng isang malaking private farm resort dito, na magdadala ng maraming trabaho, turismo, at malaking pera sa bawat pamilya.”
“Hindi na kayo habang buhay na lulubog sa putik ng palayan dahil bibigyan kayo ng pagkakataon na magkaroon ng mas maayos na hanapbuhay.”
Nagpalakpakan ang ilang tao, lalo na ang mga umaasang magkakaroon ng bagong trabaho ang kanilang mga anak, ngunit nanatiling tahimik si Mang Severino sa likod.
Mga Kotse at Sasakyan
Katabi niya si Ka Temyong na mas lalong humigpit ang hawak sa kanyang dalang pamaypay habang nakatingin sa mapa na nakasabit sa entablado.
Pagkatapos magsalita ni Konsehal Brando, lumapit sa kanila ang isa sa mga tauhan ni Rogelio Mavarez at iniabot ang isang makapal na folder kay Mang Severino.
“Mang Severino, isa po ang inyong lupa sa mga pangunahing gustong bilhin ng aming kumpanya para sa itatayong resort, maganda po ang offer na nakasulat diyan.”
Binuksan ng matanda ang papel, at napakunot ang kanyang noo nang makita ang halagang nakasulat na halos katumbas lang ng ilang taong ani sa bukid.
Hindi iyon sapat para mabuhay siya sa mga susunod na taon, at mas lalong hindi iyon katumbas ng lupang ilang dekada nilang pinagbuhusan ng pawis ni Marieta.
“Hindi ko ibebenta ang aking lupa,” sabi ng matanda sa mahinahon ngunit matatag na boses, sabay suli ng folder sa tauhan ng negosyante.
Mga Diksyunaryo at Encyclopedia
Lumapit mismo si Rogelio Mavarez, mabango ang kanyang suot na pabango pero napakalamig ng kanyang mga mata habang nakatingin sa matandang magsasaka.
“Mang Severino, matanda na kayo at wala na kayong sapat na lakas para maghapon na mag-araro sa bukid, kunin niyo na ang pera upang makapagpahinga kayo.”
Tumingala ang matanda, tinitigan ang negosyante, at sinabi, “Hindi pahinga ang tawag sa pagbenta ng mga huling alaala ng aking pamilya, kundi pagsuko.”
Bahagyang nawala ang ngiti sa mukha ni Konsehal Brando na lumapit na rin sa kanila, “Huwag po kayong padalos-dalos, Mang Severino, para rin ito sa pag-unlad ng ating baryo.”
“Kung pag-unlad ang tawag ninyo sa pagpapaalis sa isang magsasaka mula sa kanyang sariling lupa, pakiusap, huwag ninyo na akong isali sa inyong plano.”
Natahimik ang ilang tao sa paligid na nakarinig sa sagot ng matanda, may mga napatingin sa kanya nang may paghanga, pero may iba ring agad na umiwas ng tingin dahil sa takot.
Pamilya
Alam ng lahat na malakas si Brando sa munisipyo, at kapag kinalaban mo ang kanyang gusto, bigla kang magkakaroon ng malaking problema sa iyong mga clearances at tulong.
Pag-uwi ni Mang Severino sa kanyang maliit na kubo, tahimik niyang inilabas mula sa lumang aparador ang nakatagong titulo ng kanyang pinagsasakahang lupa.
Nakasuksok iyon sa isang lumang plastic envelope, kasama ang nag-iisang litrato ni Aling Marieta at ang maliit na sertipiko ng kanyang anak noong nag-aaral pa.
Umupo siya sa papag, binasa ang pangalan ng kanyang asawa na nakasulat sa dokumento, at matagal na tinitigan ang pirma na medyo minalabo na ng panahon.
“Marieta, nangako ako sa iyo bago ka umalis na hinding-hindi ko pababayaan ang lupaing ito,” bulong niya habang hinahawakan ang larawan.
Geology
Sa labas ng kubo, biglang umungal nang mahaba si Bagwis na para bang nararamdaman din ang matinding bigat na kasalukuyang dinadala ng kanyang amo.
Lumabas si Mang Severino, lumapit sa silungan, at hinaplos ang malapad na noo ng kalabaw upang pakalmahin ang nararamdaman nitong takot.
“Huwag kang mag-alala, Bagwis,” sabi niya habang nakatingin sa mga mata ng hayop, “Basta tayong dalawa ang magkasama rito, kakayanin natin ang anumang pagsubok.”
Hindi niya alam na sa kabilang dulo ng baryo, sa loob ng isang malaking sasakyan, ay nag-uusap na nang seryoso sina Konsehal Brando at ang negosyanteng si Rogelio.
Hawak ni Brando ang listahan ng mga lupang kailangan nilang makuha sa lalong madaling panahon, at may malaking pulang marka sa pangalan ni Mang Severino Almazan.
Mga Kotse at Sasakyan
“Matigas ang matandang iyon, mukhang hindi natin siya makukuha sa simpleng pakiusap o sa halaga ng salapi,” sabi ni Rogelio habang nakatingin sa bintana.
Ngumiti nang matalim si Konsehal Brando, “Lahat ng matigas ay lumalambot din kapag unti-unti nang pinapahirapan ang kanilang sitwasyon sa araw-araw.”
“Siguraduhin mo lang na walang gagawing gulo na makakarating sa itaas, ayoko ng malaking reklamo ngayon,” paalala ng negosyante habang isinasara ang folder.
“Huwag kang mag-alala, may mga kaibigan tayo sa lokal na presinto, kaunting takot lang sa bukid ay kusa ring pipirma ang matandang iyon sa ating mga dokumento.”
Kinabukasan, muling sumikat ang araw sa San Isidro Norte, at tulad ng kanyang nakasanayan, gumising si Mang Severino bago pa man tumilaok ang mga manok.
Nagsaing siya ng kaunting kanin, tinimplahan ng asin ang natitirang sabaw, at pagkatapos ay pinakain si Bagwis ng mga sariwang damo na kanyang hinanda.
Sa malayo, tanaw niya ang malawak na palayan, ang lupaing minahal niya, at ang lugar kung saan balang araw ay magaganap ang isang malaking pagsubok sa kanyang buhay.
Hinawakan niya ang araro, tumingin sa langit, at bumulong bago magsimula, “Pahiram pa po ng kaunting lakas, Panginoon, dahil ramdam kong hindi pa tapos ang aking laban.”
Part 2
Bago tayo magpatuloy sa ating istorya, i-comment mo muna kung taga saan ka at anong oras ka nanonood ngayon.
Dahil sa bawat baryo, may mga taong tahimik na gumigising bago pa sumikat ang araw, dala ang pagod, takot, at mga pangarap na hindi nila masabi kahit kanino.
Kinabukasan matapos ang naganap na pulong sa covered court, maaga pa ring gumising si Mang Severino Almazan upang simulan ang kanyang gawain sa bukid.
Hindi nagbago ang kanyang nakasanayan dahil alam niyang ang halaman sa palayan ay hindi hihintayin ang pagtatapos ng gulo bago lumaki.
Bago pa man tumilaok ang manok ni Ka Temyong sa kabilang bakuran, nakaupo na siya sa maliit na bangkito sa tabi ng kanyang luma at maitim na kalan.
Kasuotan sa Paa
Hinihipan niya ang baga upang mag-apoy ang mga kahoy sa ilalim ng kaldero, habang ang usok ay dahan-dahang lumalabas sa dingding na kawayan.
Konti lang ang kanyang isinaing na kanin, sapat lang para sa kanyang pagkain sa maghapon, dahil kailangan niyang tipirin ang natitirang bigas sa loob ng kaban.
Sa labas ng kubo, mahaba at mahina uling umungal si Bagwis, na tila ba alam din nitong may mabigat na kaisipan na gumugulo sa kanyang matandang amo.
“Sandali lang, Bagwis,” tawag ni Mang Severino mula sa loob habang hinahalo ang kanin, “Kakain ka rin, mas maselan ka pa sa akin kapag nagugutom.”
Paglabas niya, dala niya ang isang lumang tabo na may tubig at ilang taling sariwang damo na pinutol niya noong nakaraang hapon sa tabi ng sapa.
Hinaplos niya ang leeg ni Bagwis at tumingin sa malawak na palayan na nasa di-kalayuan, na tila ba may nagbago na sa hangin ng lugar na iyon.
Kahoy at Mga Plastic
Ang dating tahimik at payapang tanawin ay tila nag-iba na sa kanyang paningin mula nang marinig niya ang mga plano nina Konsehal Brando at Rogelio Mavarez.
Para sa ibang tao, isang ordinaryong lupa lang iyon na may putik, pero para kay Mang Severino, bawat guhit ng pilapil ay naglalaman ng isang mahalagang alaala.
Bawat hukay sa putik ay marka ng mahabang taon ng pagkayod at pagsisikap nila ng kanyang yumaong asawa na si Aling Marieta upang mabuhay nang may dangal.
Hinawakan niya ang lumang tali ng araro at maingat na itinali sa katawan ni Bagwis bago sila maglakad patungo sa gitna ng palayan.
Habang naglalakad sila sa gilid ng kalsada, napansin ng matanda na may mga bagong kahoy na nakatusok malapit sa dating daanan patungo sa irigasyon.
May pulang tela na nakatali sa dulo ng bawat kahoy, na parang mga markang ginagamit ng mga surveyor sa pagsusukat ng isang malaking lupain.
Nakaboteng Tubig
Napahinto si Mang Severino sa paglalakad dahil doon, dahil dati naman ay malaya siyang nakakadaan sa bahaging iyon nang walang anumang harang.
Ngayon, may nakasabit na ring isang bagong karatula na gawa sa kahoy, na may nakasulat na mga salitang: “Bawal Dumaan, Pribadong Proyekto.”
Lumapit si Mang Severino at hinawakan ang gilid ng karatula, hindi niya mapigilang magpailing habang binabasa ang nakasulat.
“Pribado, kailan pa naging pribado ang daanang ito na daang taon nang ginagamit ng mga magsasaka rito sa San Isidro?” bulong niya sa sarili.
Habang nakatitig siya sa harang, dumating si Nardo Pugal na may bitbit na isang malaking sako sa kanyang kanang balikat, pawisan na kahit maaga pa.
“Mang Severino,” tawag ni Nardo habang ibinababa ang sako sa tuyong damo, “Nakita niyo na po ba ang nakalagay na harang diyan sa daan?”
“Oo, Nardo, ngayon ko lang napansin,” mahinang sagot ng matanda, “Dito ako dumadaan mula noong binata pa ako at nagsisimula pa lang sa bukid.”
Geology
“Sabi ng mga tauhan ni Konsehal Brando na nakatayo rito kagabi, bawal na raw pong dumaan ang kahit sino dahil may sukat na raw yan para sa resort.”
“Wala pa namang pirmadong kasunduan, at wala pa namang napagkakasunduan ang buong baryo tungkol sa proyektong yan,” sagot ni Mang Severino.
Napatingin si Nardo sa kanyang paligid upang siguraduhing walang ibang tao bago lumapit at bumulong sa matandang magsasaka.
“Mag-ingat po kayo, Mang Severino, dahil kagabi ay may mga lasing na lalaki na nagkukwentuhan sa tapat ng tindahan ni Tiya Celestina.”
“Sabi nila, kapag ayaw niyo raw pong pumirma sa pagbenta ng lupa, tuturuan daw kayo ng mga tao mula sa munisipyo ng isang matinding leksyon.”
Hindi agad sumagot si Mang Severino sa narinig, tumingin lang siya kay Bagwis na tahimik ding nakatayo sa kanyang tabi habang naghihintay.
Kahoy at Mga Plastic
May malalim na lungkot sa kanyang mga mata, pero may tigas din na hindi basta-basta mababali ng anumang uri ng pananakot mula sa makapangyarihan.
“Salamat sa iyong paalaala, Nardo, pero kailangan ko pa ring makarating sa aking bukid upang tapusin ang pag-aararo ngayong araw.”
“Samahan ko na po kayo, Mang Severino, tutulungan ko kayo sa pagbubuhat ng mga gamit,” alok ng binata habang kinukuha muli ang sako.
“Huwag na, Nardo, may trabaho ka pa sa palengke at naghihintay ang iyong mga kapatid sa iyong kikitain ngayon,” pagtanggi ng matanda.
“Mas mahalaga po kayo kaysa sa isang araw na kita ko sa palengke, baka kung ano ang gawin nila sa inyo rito,” pilit ng binata.
Ngumiti nang bahagya ang matanda pero nanatili ang kanyang pagtanggi, “Hindi ako dapat masanay na laging may umaalalay sa akin, kaya ko pa naman.”
Mga Diksyunaryo at Encyclopedia
Hindi na nakipagtalo si Nardo dahil alam niyang matigas din ang loob ng matanda, pero sinundan niya ito ng tingin habang iniikot si Bagwis sa mas malawak na daan.
Ang dating sampung minutong lakad lang papunta sa bukid ay naging halos kalahating oras dahil kailangan nilang umikot sa maputik na bahagi.
Pagdating sa bukid, pagod na agad si Bagwis dahil sa haba ng nilakad, at masakit na rin ang mga tuhod ng matandang magsasaka ngunit hindi siya nagreklamo.
Inilagay niya ang kanyang mga paa sa malamig na putikan at nagsimulang gabayan ang kalabaw upang simulan ang pag-aararo sa unang hanay.
Sa unang tingin ng sinumang makakakita, parang karaniwang araw lang sa bukid ang nagaganap, ngunit habang lumilipas ang mga oras ay mas nararamdaman ang bigat.
May dalawang lalaking hindi kilala sa baryo ang nakatayo ngayon sa gilid ng palayan, nagpapanggap na nag-uusap pero halatang si Mang Severino ang tinitingnan.
Geology
Maya-maya pa ay dumaan ang motorsiklo ng isang Barangay Tanod, mabagal ang takbo nito at tila minamatyagan ang bawat galaw ng matanda sa bukid.
Pagsapit ng tanghali, dumating si Tiya Celestina na may dalang balot ng mainit na suman at isang maliit na bote ng malamig na tubig para sa matanda.
“Severino, kumain ka muna rito sa ilalim ng puno, baka akala mo ay bakal ang iyong tiyan para hindi makaramdam ng gutom,” sigaw ni Tiya Celestina mula sa pilapil.
Lumapit ang matanda, pinunasan ang kanyang maruruming kamay sa lumang tuwalya na nakasabit sa kanyang leeg, at umupo sa lilim ng punong mangga.
Si Bagwis naman ay nakatali malapit sa maliit na kanal habang tahimik na ngumunguya ng mga natirang damo sa gilid ng patubig.
“Celestina, hindi mo naman kailangang magdala ng pagkain dito araw-araw, nahihiya na talaga ako sa iyong abala,” sabi ni Mang Severino habang binubuksan ang suman.
Kasuotan sa Paa
“Hindi ako nagdadala dahil kailangan mo lang, nagdadala ako dahil gusto kong makita na buhay ka pa at malakas bukas,” sagot ng tindera habang nagpapamaypay.
“Balita ko sa aking tindahan ay hinarangan na nga raw ng mga tauhan ng munisipyo ang daan patungo sa irgasyon ng bukid mo.”
Tumango si Mang Severino habang kumakain, “Oo, may karatula na silang inilagay doon, kailangan ko nang umikot sa malayo para lang makarating dito.”
“Magreklamo ka sa barangay hall, hindi pwedeng basta-basta na lang nilang harangan ang daan na pagmamay-ari ng lahat,” mungkahi ni Tiya Celestina.
“Kanino ako magrereklamo, Celestina? Kay Kapitan Deodoro na pinsan mismo ni Konsehal Brando, o sa munisipyo na siya rin ang may hawak?”
Napabuntong-hininga si Tiya Celestina, “Kung buhay lang si Marieta ngayon, baka pinagsisigawan na niya ang mga taong iyan sa tapat ng kanilang mga opisina.”
Nakaboteng Tubig
Napangiti nang malungkot si Mang Severino nang maalaala ang asawa, “Oo, mas matapang talaga ang aking asawa kaysa sa akin pagdating sa ganyang bagay.”
“Hindi ka duwag, Severino, tahimik ka lang at ayaw mo ng gulo, pero ibang usapan na kapag ang kabuhayan mo na ang kanilang kinukuha.”
Hindi pa man sila ganap na natatapos sa kanilang pagkain, biglang dumating ang isang patrol vehicle ng pulisya sa gilid ng bukid, na nagdala ng matinding kaba.
Bumaba mula sa sasakyan si SPO2 Dalmaso Rivas, ang hepe ng maliit na presinto sa baryo, malaki ang katawan nito, makapal ang bigote, at laging nakasuksok ang kamay sa sinturon.
Kasunod niya si Patrolman Lito John Fermin, mas bata ang mukha ngunit mas mayabang kumilos at tila ba gustong magpakitang-gilas sa kanyang kasama.
At sa kanilang likod ay si Patrol Woman Rowena Salceda, tahimik ang kanyang lakad at halatang alangan sa presensya ng dalawang kasamang opisyal.
Mga Kotse at Sasakyan
“Mang Severino Almazan,” tawag ni Dalmaso sa malakas na boses, “May nakarating na opisyal na reklamo laban sa iyo rito sa aming presinto.”
Tumayo ang matandang magsasaka mula sa pagkakaubo, “Reklamo, Sir? Tungkol saan naman po ang reklamo laban sa isang katulad kong matanda?”
Lumapit si Patrolman Lito John, tiningnan nang matagal si Bagwis na nakatali sa gilid, at ngumiti nang matalim sa matanda.
“May nag-ulat sa amin na nagnanakaw ka raw ng tubig mula sa irigasyon para sa iyong sariling palayan nang walang kaukulang pahintulot.”
Kumunot ang noo ni Mang Severino sa narinig na paratang, “Nagnanakaw ng tubig? Lahat ng magsasaka rito ay gumagamit ng irigasyon dahil matagal na itong patubig ng buong baryo.”
“Hindi na ngayon, Mang Severino, dahil may bago nang patakaran ang munisipyo at kailangan na ng kaukulang permit bago gamitin ang patubig.”
“Permit para lang diligan ang aking mga pananim? Batas ang batas, Mang Severino, at kailangan mong sumunod,” singit ni Lito John habang nakahawak sa kanyang tabi.
Mga Diksyunaryo at Encyclopedia
Hindi na nakatiis si Tiya Celestina at sumabat na sa usapan, “Anong batas ang sinasabi ninyo? Kahapon lang ba ginawa ang batas na yan sa loob ng bulsa ni Konsehal Brando?”
Tiningnan siya ni Dalmaso ng isang masamang tingin, “Huwag kang makialam dito, Celestina, baka ang tindahan mo naman ang ipasuri namin sa susunod na mga araw.”
Natahimik si Tiya Celestina, hindi dahil natatakot siya sa banta, kundi dahil alam niyang kaya talaga nilang maghanap ng butas sa kahit sinong kumokontra sa kanila.
Si Patrol Woman Rowena Salceda naman ay nanatiling nakayuko, hindi siya nagsasalita ngunit nakikita ni Mang Severino ang pag-aalinlangan sa kanyang mga mata.
Bata pa si Rowena, marahil ay nasa huling bahagi pa lang ng kanyang bente anyos, at kilala ng matanda ang ama nito na si Mang Urbano Salceda na may sakit ngayon.
Kasuotan sa Paa
“Rowena,” mahinang tawag ni Mang Severino sa pulis, “Alam mo naman sa sarili mo na hindi ako ang uri ng tao na magnanakaw ng tubig ng baryo.”
Tumingin nang saglit si Rowena sa matanda, bakas ang lungkot sa kanyang mukha bago muling umiwas ng tingin, “Sumusunod lang po ako sa report, Mang Severino.”
“Report mula kanino? Hindi mo na kailangang malaman kung sino ang nag-ulat,” pagputol ni Dalmaso sa usapan ng dalawa.
“Binabalaan ka namin ngayon, huwag kang gagamit ng tubig mula sa irigasyon hangga’t walang permit, at kung may reklamo pa, kukumpiskahin namin ang gamit mo.”
“Anong gamit ang inyong kukunin sa akin?” tanong ng matanda habang unti-unting kinakabahan sa direksyon ng usapan.
Tiningnan muli ni Lito John si Bagwis na tahimik sa kanal, at ngumiti, “Kung ano ang ginagamit mo sa paglabag sa patubig, iyon ang aming kukunin sa susunod.”
Nakaboteng Tubig
Nalamigan ang buong dibdib ni Mang Severino sa narinig, at hindi niya nagustuhan ang paraan ng pagtingin ng batang pulis sa kanyang matapat na kalabaw.
Part 3
Bago tayo magpatuloy sa ating istorya, i-comment mo muna kung taga saan ka at anong oras ka nanonood ngayon.
Dahil minsan sa pinakamadilim na bahagi ng buhay ng isang tao, doon pala nagsisimulang gumalaw ang hustisyang matagal nang ipinagkait sa kanya.
Pagkatapos umalis ng mga pulis sakay ng kanilang patrol vehicle, matagal na nakatayo si Mang Severino sa gilid ng pilapil habang nakatingin sa lupa.
Si Tiya Celestina naman ay nanginginig pa rin sa matinding galit habang inaayos ang kanyang dalang gamit sa tabi ng puno.
Mga Diksyunaryo at Encyclopedia
“Severino, hindi na tama ang ginagawa ng mga taong iyan sa iyo, tawagan mo na si Leandro sa Maynila upang malaman niya ang nangyayari rito,” sabi ng tindera.
Umiling ang matanda, “Marami nang hawak na malalaking kaso ang aking anak sa Maynila, hindi ko siya dapat guluhin dahil lang sa maliit kong problema rito.”
“Problema mo lang ba ito, Severino? Hindi na lang ito tungkol sa iyo, kundi problema na ito ng buong baryo na unti-unti nilang kinukuha ang karapatan natin.”
Ngunit hindi pa rin nakinig ang matanda dahil ang iniisip niya ay ang kaligtasan ng kanyang anak laban sa mga makapangyarihang tao sa munisipyo.
Nang gabing iyon sa loob ng kanyang maliit na kubo, dahan-dahan niyang inilabas ang lumang cellphone na halos sira na ang mga pindutan dahil sa kalumaan.
Nakita niya ang pangalan ni Leandro sa listahan ng mga contact, matagal niya itong tinitigan habang nag-aalinlangan kung pipindutin ang tawag.
Geology
Sa huli, ibinaba niya muli ang cellphone sa ibabaw ng mesa at kinuha na lang ang lumang litrato ng kanyang yumaong asawa na si Aling Marieta.
“Marieta, hindi ko pa kailangan abalahin si Leandro ngayon, kaya ko pa namang tiisin ang mga ginagawa nila,” bulong niya sa larawan habang may luha sa mata.
Ngunit habang lumilipas ang mga kasunod na araw, mas tumindi ang pagpapahirap at panggigipit ng mga tauhan ni Konsehal Brando sa matanda.
May isang umaga na pagdating niya sa bukid, nakita niyang sira-sira ang bakod na kawayan sa bandang hilaga ng kanyang pinagsasakahang lupa.
May mga malalaking bakas ng gulong ng sasakyan at mga yapak ng tao sa putikan sa gilid ng kanyang mga bagong tanim na palay.
Ilang hanay ng mga punla na pinaghirapan niyang itanim noong nakaraang linggo ang nayupi at nasira dahil sa sinadyang pag-apak ng mga tao.
Kasuotan sa Paa
Tahimik na lumuhod si Mang Severino sa malamig na putik, at gamit ang kanyang mga kulubot na kamay ay pilit niyang inayos ang mga punlang kaya pang isalba.
Kinahapunan ng araw na iyon, bumisita si Maestra Iliana sa kubo ng matanda, dala ang ilang lumang papel at mga sobre mula sa paaralan.
“Mang Severino, narinig ko sa aking mga mag-aaral na may mga lalaki raw na pumunta rito sa iyong bukid kagabi habang madilim ang paligid,” sabi ng guro.
“May anak ng magsasaka na nakakita sa kanila habang sumisira ng bakod, pero takot silang magsalita sa barangay hall dahil sa takot sa munisipyo.”
“Bata pa ang mga nakakita, Maestra Iliana, huwag na natin silang idamay sa ganitong gulo baka mapahamak pa ang kanilang pamilya,” sagot ng matanda.
“Pero hindi pwedeng lagi na lang kayong mananahimik sa ganitong uri ng pang-aapi, Mang Severino, lalo lang silang gagamit ng dahas kapag walang umaalma.”
Tumingin ang matanda sa mga nasirang punla na nasa gilid, “Minsan, Maestra, ang katahimikan na lang ang natitirang proteksyon ng isang mahirap na katulad ko.”
Mga Kotse at Sasakyan
“Hindi po proteksyon ang katahimikan kapag ginagamit ito ng mga masasamang tao para lalo kayong apihin at kunin ang inyong kabuhayan,” giit ng guro.
Tumimo ang mga salitang iyon sa puso ni Mang Severino, ngunit hindi pa rin siya handang lumaban nang hayagan sa mga tao ni Konsehal Brando.
Alam niya na kapag nagsalita siya o nagreklamo, baka madamay ang mga mabubuting taong patuloy na tumutulong at nagmamalasakit sa kanya sa baryo.
Si Tiya Celestina ay baka ipasara ang maliit na tindahan ng kakanin, at si Nardo naman ay baka mawalan ng hanapbuhay bilang kargador sa palengke ng bayan.
Si Maestra Iliana naman ay baka gawan ng maling reklamo sa kagawaran ng edukasyon upang matanggal sa kanyang pagtuturo sa mga bata sa elementarya.
At si Ka Temyong naman ay baka guluhin ang kanyang maliit na barberya na matagal na niyang pinagkukunan ng kaunting barya para sa kanyang pagkain.
Mga Grain at Pasta
Isang gabi, habang malakas ang patak ng ulan sa bubong, dumating si Ka Temyong sa kubo ni Mang Severino na may dalang maliit na supot ng kape at dalawang pandesal.
“Hindi ako makatulog sa aking bahay, Severino,” sabi ng matandang barbero habang umuupo sa tabi ng kalan, “May narinig akong usapan sa barberya kanina.”
“May kinakausap si Konsehal Brando na isang mataas na tao mula sa lokal na presinto, at narinig ko ang pangalan mo na binanggit nila sa usapan.”
Umupo si Mang Severino sa tabi ng kanyang papag, “Alam ko naman na hindi na sila titigil, Temyong, hangga’t hindi ko ibinibigay ang aking lupa.”
“Pero iba ang narinig ko ngayon, Severino, may plano raw silang kumuha ng isang pekeng ebidensya laban sa iyo upang may dahilan silang kumpiskahin ang gamit mo.”
“Hindi ko alam kung ano ang balak nilang palabasin, pero pakiusap, mag-ingat ka tuwing pupunta ka sa bukid kasama si Bagwis sa mga susunod na araw.”
Mga Diksyunaryo at Encyclopedia
“Wala naman akong ginagawang masama rito sa baryo, Temyong, nagtatanim lang naman ako ng palay para may makain,” sagot ng matandang magsasaka.
“Sa panahon ngayon, Severino, hindi kailangan na may ginawa kang masama para ikaw ay parusahan ng mga taong may hawak ng kapangyarihan.”
“Kailangan lang na may isang malakas na tao na gustong makinabang sa iyong pananahimik at sa pagkawala ng iyong karapatan sa lupang ito.”
Ng gabing iyon, mas lalong lumakas ang buhos ng ulan, at nagsimula nang tumulo ang lumang bubong ng maliit na kubo ni Mang Severino.
Inilatag niya ang mga lumang diyaryo na ibinigay sa kanya ni Maestra Iliana sa sahig upang maging sapin at hindi tuluyang mabasa ang buong kubo.
Umupo siya sa tabi ng bintana at pinanood si Bagwis na tahimik na nakatayo sa loob ng kanyang maliit at simpleng silungan sa tabi ng bakuran.
Pamilya
Basa ang buong paligid dahil sa lakas ng hangin, pero tuyo ang katawan ng kalabaw dahil inayos ng matanda ang bubong nito bago pa man dumilim ang paligid.
Mas inuna niya pang ayusin ang silungan ni Bagwis kaysa sa sarili niyang bubong sa kubo dahil alam niyang matanda na rin ang kalabaw at madaling lamigin.
“Pasensya ka na, Bagwis, kapag buhay lang si Marieta ngayon baka nagalit na naman iyon dahil inuuna ko pa ang kalagayan mo kaysa sa sarili ko,” bulong niya.
Parang sumagot naman ang kalabaw sa pamamagitan ng isang mahinang ungol habang nakatingin sa direksyon ng bintana kung nasaan ang kanyang amo.
Kinabukasan, nang akala ni Mang Severino na sapat na ang mga naganap na pananakot, dumating ang pinakamatinding insidente sa buong taon na iyon.
Nag-ani si Mang Severino ng ilang sako ng palay mula sa maliit na bahagi ng kanyang bukid na hindi nasira ng mga tauhan ng munisipyo noong nakaraan.
Kasuotan sa Paa
Hindi iyon marami, pero sapat na upang makabayad siya ng kaunting utang kay Tiya Celestina para sa pataba at makabili ng kanyang mga gamot sa rayuma.
Tinulungan siya ni Nardo Pugal na magbuhat ng mga mabibigat na sako patungo sa gilid ng daan kung saan karaniwang naghihintay ang mga mamimili ng palay.
Habang nagpapahinga ang dalawa sa ilalim ng puno, biglang dumating uli ang patrol vehicle nina Dalmaso at Lito John, na mabilis ang patakbo ng sasakyan.
“Ano na naman ang kailangan ng mga taong ito rito sa atin, Mang Severino?” tanong ni Nardo habang halatang kinakabahan at humahawak sa sako.
Bumaba si Dalmaso mula sa sasakyan at agad na itinuro ang tatlong sako ng palay na bago pa lang nailalagay sa tuyong damo sa gilid ng kalsada.
“May natanggap kaming ulat sa presinto na may mga ninakaw na ani mula sa kabilang bukid kagabi, at tugma ang mga sakong ito sa nawawala,” sabi ng hepe.
Geology
Nanlaki ang mga mata ni Mang Severino sa narinig na paratang, “Akin ang mga palay na iyan, Sir, galing iyan sa sarili kong lupang pinaghirapan kong araruhin.”
“May kaukulang resibo ka ba o katibayan na sa iyo nga galing ang mga aning iyan, Mang Severino?” tanong ni Lito John habang nakangisi sa matanda.
“Resibo para sa aking sariling ani? Ako ang nagtanim ng mga punlang iyan, at ako ang nag-alaga sa loob ng ilang buwan kasama si Bagwis,” sagot ng magsasaka.
Tumawa nang malakas si Patrolman Lito John, “Lahat ng magnanakaw ng ani sa bukid, ganyan din ang palaging sinasabi kapag nahuhuli na ng mga awtoridad.”
Part 4
Bago tayo magpatuloy sa ating istorya, i-comment mo muna kung taga saan ka at anong oras ka nanonood ngayon.
Mga Grain at Pasta
Dahil sa bawat baryo, may mga lugar na matagal nang tahimik hindi dahil payapa, kundi dahil natutong matakot ang mga tao sa kapangyarihang dapat sana ay nagpoprotekta sa kanila.
Lumapit si Nardo Pugal sa dalawang pulis, “Sir, hindi po magnanakaw si Mang Severino, ako mismo ang tumulong sa kanya na magbuhat niyan mula sa palayan niya.”
Tinulak siya ni Lito John sa dibdib upang mapalayo sa mga sako, “Ikaw ba ang tinatanong ko rito, Nardo? Huwag kang makialam kung ayaw mong madamay sa kaso.”
“Huwag ka nang makialam, Nardo, hayaan mo na sila,” mahinang pakiusap ni Mang Severino sa binata dahil nakikita niyang nanginginig na ito sa matinding galit.
“Hindi po tama ito, Mang Severino, pinaghirapan ninyo ang bawat butil ng palay na iyan tapos ay kukunin lang nila nang ganyan-ganyan lang,” sigaw ng binata.
Mga Kotse at Sasakyan
Itinuro ni Dalmaso ang mga sako ng palay at lumarang sa kanyang dalawang kasamang tauhan, “Kumpiskahin ang mga iyan at dalhin sa presinto bilang ebidensya.”
Agad na lumapit ang mga tauhan at isinakay sa likod ng patrol vehicle ang mga sako ng palay na tanging pag-asa ng matandang magsasaka para sa kanyang gamot.
Hinabol ni Mang Severino ang sasakyan habang pilit na humahawak sa gilid ng pinto, “Pambayad ko po iyan sa aking mga utang sa pataba, pakiusap naman po, Sir.”
“Kung mapapatunayan mo sa aming opisina na sa iyo nga galing ang mga aning iyan, maaari mo namang balikan ang mga sako,” malamig na sagot ni Dalmaso.
“Paano ko naman papatunayan sa inyo ang pawis at hirap na ibinuhos ko sa lupang ito sa loob ng tatlong buwan?” tanong ng matanda na basag ang boses.
Walang sumagot sa kanyang tanong, at nakita ni Mang Severino si Patrol Woman Rowena Salceda sa loob ng sasakyan na nakatingin sa kanya nang may matinding hiya.
Nang umandar ang patrol vehicle dala ang lahat ng kanyang palay, parang may malaking bahagi ng katawan ng matanda ang hinila palayo at nawalan ng lakas.
Pagdating ng hapon, umupo si Mang Severino sa tabi ni Bagwis sa loob ng silungan, wala siyang nabiling gamot sa rayuma at wala ring naibayad kay Tiya Celestina.
Kasuotan sa Paa
Ang natira na lang sa kanya ay ilang dakot ng palay na nalaglag sa putikan na pilit na pinulot ni Nardo gamit ang kanyang nanginginig na mga daliri kanina.
“Mang Severino, tatawag na po ba ako kay Attorney Leandro ngayon? Hindi na po maganda ang ginagawa nila sa inyo,” sabi ni Nardo na halos maiyak sa hiya.
Umiling pa rin ang matandang magsasaka, pero sa pagkakataong iyon ay hindi na ganoon kabuo ang kanyang boses sa pagtanggi sa tulong ng kanyang sariling anak.
“Hindi pa kailangan, Nardo, huwag muna natin siyang abalahin sa kanyang malalaking gawain sa lungsod,” pabulong na sagot ng matandang magsasaka sa tabi ng kalabaw.
“Kailan pa po natin siya tatawagan, Mang Severino? Kapag wala na po bang natira sa inyo kahit ang maliit ninyong kubo rito sa San Isidro?” tanong ng binata.
Tumingin si Mang Severino kay Bagwis at dahan-dahang pinakain ang kalabaw ng pinakamagandang damo na natira sa gilid ng kanyang pinagsasakahang pilapil.
Mga Grain at Pasta
Siya mismo ay hindi pa kumakain mula pa noong tanghali, pero hindi niya iyon ininda dahil mas iniisip niya ang kalagayan ng kanyang matapat na kasama.
“May natitira pa naman sa akin, Nardo,” sabi ng matanda habang dahan-dahang hinahaplos ang malapad at maitim na noo ng kanyang matandang kalabaw.
“Ano po ang natitira sa inyo ngayon?” tanong ni Nardo habang nakatingin sa tuyong lupa na nakapaligid sa kanilang dalawa sa loob ng silungan.
“Ito ang aking lupa na may mga alaala ng aking asawa, at ang kaunting tapang sa aking puso na hindi pa nila ganap na nakukuha sa akin.”
Nang gabing iyon, habang ang buong baryo ng San Isidro Norte ay unti-unting nilalamon ng katahimikan at matinding takot, may tatlong tao ang hindi makatulog.
Una ay si Tiya Celestina na palihim na nagtatago ng isang lumang listahan ng lahat ng mga pang-aapi at panggigipit na narinig niya mula sa mga magsasaka.
Mga Diksyunaryo at Encyclopedia
Pangalawa ay si Maestra Iliana na nagsimula nang mag-ipon ng mga lumang dokumento at mga mapa tungkol sa tunay na hangganan ng lupa sa San Isidro Norte.
At ang pangatlo ay si Patrol Woman Rowena Salceda na nakaupo ngayon sa loob ng kanyang maliit na kwarto habang hawak ang kanyang sariling cellphone.
Inuulit-ulit niya sa kanyang isip ang mukha at ang basag na boses ni Mang Severino habang kinukuha ng kanyang mga kasamang opisyal ang mga sako ng palay.
Sa labas naman ng kanyang kubo, nakasandal si Mang Severino sa lumang poste ng silungan ni Bagwis habang nakatingin sa madilim na bahagi ng palayan.
May mahinang ulan na naman na pumapatak, at sa bawat tunog nito sa bubong ay nararamdaman niya ang papalapit na malaking unos na pilit niyang iniiwasan.
Ngunit gaya ng mga dahon ng palay na yumuyuko kapag hinahampas ng malakas na hangin, ang loob ng matandang magsasaka ay hindi pa rin ganap na nababali.
Kasuotan sa Paa
Tumingin siya sa madilim na langit at bumulong, “Marieta, kung may hangganan man ang pagtitiis ng isang tao, sana ay bigyan mo ako ng tanda kung kailan ako dapat lumaban.”
Hindi agad siya nakatulog nang gabing iyon, nakahiga lang siya sa lumang papag habang nakatingin sa mga butas ng kanyang kisame na may sapin na diyaryo.
Naririnig niya ang mahinang paghinga ni Bagwis sa labas, at ang paminsan-minsang pag-ungal nito na tila ba nakikiramay sa matinding dusa ng kanyang amo.
Iniisip ng matanda ang bawat oras ng pagod, ang sakit ng kanyang likod sa ilalim ng matinding sikat ng araw, na nawala lang sa isang saglit dahil sa kasinungalingan.
Kinuha ang kanyang ani ng mga taong dapat sana ay nagpoprotekta sa mga katulad niyang mahihirap na walang ibang inaasahan kundi ang sariling lakas.
Geology
Bumangon siya bago pa man magliwanag ang kalangitan ng sumunod na umaga, at hindi na siya nagsaing ng marami dahil paubos na rin ang bigas.
Isang tasa ng mainit na kape na halos tubig na lang ang kulay dahil sa tipid, at kalahating piraso ng lumang pandesal ang kanyang naging agahan.
Ang natitirang bahagi ng pandesal ay dahan-dahan niyang dinurog at hinalo sa sariwang damo na kanyang ibinigay sa kanyang kalabaw bago sila umalis.
“Pasensya ka na, Bagwis, wala tayong maraming pagkain ngayon, pero bukas ay baka makabawi rin tayo kapag natapos ang lahat ng gulo,” sabi ng matanda.
Tumingin sa kanya si Bagwis gamit ang kanyang mga malalalim na mata, at para kay Mang Severino, hindi iyon isang simpleng tingin lang ng isang hayop.
Parang tingin iyon ng isang matagal nang kasama sa buhay na tahimik na nagsasabing, “Huwag kang mag-alala, Severino, nandito pa rin ako sa tabi mo.”
Mga Grain at Pasta
Maulap ang umaga na iyon, basa ang lupa at mabigat ang hangin habang iniaakay ng matanda ang kalabaw patungo sa gitna ng kanyang palayan.
Hindi na sila dumaan sa dating daan sa irigasyon dahil nandoon pa rin ang karatula ng munisipyo, kaya mas pinili nilang umikot sa mas malalayong pilapil.
Ayaw na niyang makipagtalo sa mga tauhan ni Konsehal Brando dahil ang tanging hangad niya na lang ay ang makapagtrabaho nang may kapayapaan sa bukid.
Part 5
Bago tayo magpatuloy sa ating istorya, i-comment mo muna kung taga saan ka at anong oras ka nanonood ngayon.
Dahil sa bawat baryo, may mga taong nagigising bago pa sumikat ang araw, dala ang pagod, takot, at pangarap na hindi nila masabi kahit kanino.
Nakaboteng Tubig
Habang naglalakad si Mang Severino sa mas malayong pilapil, nakita muli siya ni Nardo Pugal na may bitbit na lumang sako at tali patungo sa palengke.
“Mang Severino, samahan ko na po kayo riyan sa inyong pupuntahan,” sigaw ni Nardo habang tumatakbo nang bahagya patungo sa kinaroroonan ng matanda.
Umiling si Mang Severino habang patuloy sa paggabay kay Bagwis, “Pumasok ka na sa iyong trabaho sa palengke, Nardo, baka mawalan ka pa ng kita dahil sa akin.”
“Hindi po maganda ang aking pakiramdam ngayon, Mang Severino, parang may masamang mangyayari rito sa ating baryo ngayong umaga,” sabi ng binata.
Napahinto ang matanda, tiningnan ang mukha ni Nardo, at nakita niya roon ang tunay na pag-aalala ng isang anak na matagal na niyang hindi nakikita nang personal.
Gusto niyang sabihin na natatakot din siya sa mga maaaring mangyari, pero ngumiti na lang siya nang mahina upang hindi na mag-alala ang binata.
Mga Diksyunaryo at Encyclopedia
“Lahat naman tayo ay may kinatatakutan sa buhay, Nardo, pero kapag puro takot ang ating inuna, sino pa ang magtatanim ng palay para sa baryo?”
Walang naisagot si Nardo sa sinabi ng matanda, kaya pinanood na lang niya itong maglakad palayo kasama si Bagwis patungo sa gitna ng bukid.
Ngunit imbes na dumiretso sa kanyang trabaho sa palengke ng bayan, tahimik na sumunod si Nardo mula sa malayo upang bantayan ang matanda.
Hindi niya alam kung bakit, pero may matinding kaba sa kanyang dibdib na hindi niya maalis-alis mula pa noong magsimula ang umagang iyon.
Pagdating sa bukid, sinimulan ni Mang Severino ang pag-aararo sa maliit na bahagi ng lupa na hindi pa natatapos dahil sa mga nakaraang harang.
Mabagal ang kanyang bawat kilos dahil sa sakit ng kanyang likod at tuhod, ngunit hindi siya huminto sa paggabay sa kanyang matapat na kalabaw.
Kasuotan sa Paa
Sa bawat hakbang ni Bagwis sa malamig na putikan, tila bumabalik ang dating ritmo ng kanyang buhay: araro, hila, hakbang, at malalim na paghinga.
Sa loob ng ilang sandali, nakalimutan ng matanda ang panggigipit ng mga pulis, ang banta ng konsehal, at ang lupang nais agawin ng negosyante.
Ngunit bago pa man sumapit ang takdang oras ng tanghali, narinig niya ang ingay ng mga makina ng sasakyan na pamilyar sa kanyang pandinig.
Hindi lang isang sasakyan ang dumating, kundi dalawa; ang patrol vehicle ng presinto at isang pickup na may sakay na mga tauhan ni Konsehal Brando.
Sa likod ng pickup ay may dalawang lalaki na may hawak na mga mahahabang kahoy at makakapal na lubid na ginagamit sa paghuli ng mga hayop.
Bumaba muna si Patrolman Lito John Fermin mula sa sasakyan, kasunod si SPO2 Dalmaso Rivas na may seryosong mukha habang lumalapit sa pilapil.
Geology
Sa kabilang pintuan naman ay dahan-dahang bumaba si Patrol Woman Rowena Salceda, maputla ang kanyang mukha at halatang hindi kumportable sa sitwasyon.
Huminto si Mang Severino sa gitna ng palayan, habang si Bagwis naman ay nanatiling nakatali sa araro habang humihingal sa pagod sa paggawa.
“Anong kailangan ninyo rito sa aking bukid, mga Sir?” tanong ng matandang magsasaka habang pilit na pinapakalma ang kanyang sariling boses.
Lumapit si Dalmaso na may hawak na isang pirasong papel na hindi man lang niya ipinakita nang maayos o ipinabasa sa matandang magsasaka.
“May natanggap na naman kaming bagong reklamo laban sa iyo, Mang Severino, at kailangan naming umaksyon ayon sa utos ng munisipyo,” sabi ng hepe.
“Wala naman akong ginagawang masama rito kundi ang mag-araro sa aking sariling lupa,” sagot ng matanda habang nakahawak sa tali ng kalabaw.
Mga Grain at Pasta
“May ulat na may isang trabahador ng resort ang muntik nang masuwag ng kalabaw mo kahapon habang nagsusukat sila ng lupa sa gilid,” singit ni Lito John.
“Delikado na raw ang hayop na iyan para sa kaligtasan ng mga tao rito sa baryo, kaya kailangan na natin itong kunin mula sa iyo.”
Nanlaki ang mga mata ni Mang Severino sa narinig na paratang, “Imposible ang sinasabi ninyo, dahil nandito lang kami kahapon at walang lumapit na tao sa amin.”
“Sinungaling ka ba o sadyang makalimutin na dahil sa iyong katandaan, Mang Severino?” pasigaw na sabat ni Lito John habang tumatawa nang matalim.
Si Nardo na nakatago sa likod ng mga punong saging sa gilid ng lupa ay napahawak sa kanyang dibdib dahil alam niyang malaking kasinungalingan ang lahat.
Gusto niyang lumabas mula sa kanyang pinagtataguan upang ipagtanggol ang matanda, pero nakita niyang may baril si Lito John sa kanyang tagiliran.
Mga Kotse at Sasakyan
“Sir, baka naman po pwede muna nating kausapin ang nagsampa ng reklamo, wala naman po siya rito ngayon,” mahinang suhestiyon ni Rowena kay Dalmaso.
“Tumahimik ka, Salceda, baguhan ka pa lang sa serbisyo kaya matuto kang sumunod sa aking mga utos nang walang maraming tanong,” sagot ng hepe.
Napayuko si Rowena, ngunit nanginginig ang kanyang kamay sa gilid ng kanyang bulsa kung saan nakasuksok ang kanyang sariling cellphone.
Hindi niya alam kung saan nanggaling ang biglaang tapang, pero dahan-dahan niyang pinindot ang record button habang nakababa ang kanyang kamay.
Nakaharap ang camera sa direksyon nina Dalmaso, Lito John, Mang Severino, at kay Bagwis na kasalukuyang nakatali pa rin sa lumang araro.
Kabado ang pulis dahil kung mahuhuli siya ng kanyang mga kasama, siguradong matatapos ang kanyang serbisyo at madadamay ang kanyang ama.
Kahoy at Mga Plastic
Pero may malakas na boses sa loob ng kanyang konsensya na nagsasabing kung hindi siya kikilos ngayon, habang buhay niyang dadalhin ang bigat nito.
Lumapit ang dalawang tauhan ni Konsehal Brando kay Bagwis at agad na hinawakan ang lubid nito upang hilahin patungo sa direksyon ng pickup.
“Huwag ninyong gagalawin ang aking kalabaw, pakiusap naman po,” mariing sabi ni Mang Severino habang humaharang sa harap ng dalawang lalaki.
“Kinukumpiska namin ang delikadong hayop na iyan para sa kaligtasan ng buong baryo San Isidro Norte,” sabi ni Dalmaso sa malakas na boses.
“Hindi delikado si Bagwis, matanda na siya at mas kilala pa niya ang daan sa bukid na ito kaysa sa kahit sinong tao sa inyo,” giit ng magsasaka.
Tumawa muli si Lito John habang lumalapit, “Tingnan mo nga naman, matapang na naman ang matandang ito ngayon pagdating sa kanyang kalabaw.”
Mga Diksyunaryo at Encyclopedia
Part 6
Bago tayo magpatuloy sa ating istorya, i-comment mo muna kung taga saan ka at anong oras ka nanonood ngayon.
Dahil minsan sa pinakamadilim na bahagi ng buhay ng isang tao, doon pala nagsisimulang gumalaw ang hustisyang matagal nang ipinagkait sa kanya.
Hinila ng isa sa mga tauhan ang lubid ni Bagwis nang napakalakas, kaya nagulat ang matandang kalabaw at bigla itong umatras sa putikan.
Naputol ang isang bahagi ng lumang araro dahil sa biglaang paggalaw, at sumabit ito sa maputik na bahagi ng palayan sa gilid ng pilapil.
Humakbang si Mang Severino nang mabilis upang pakalmahin ang hayop, “Bagwis, kalma lang, huwag kang matakot dahil nandito lang ako sa tabi mo.”
Geology
Ngunit lalo pang hinila ng isang tauhan ang lubid, kaya nagpumiglas si Bagwis, hindi upang manakit kundi dahil sa matinding takot sa mga estranghero.
Sa biglaang paggalaw ng malaking kalabaw, napatid ang isa sa mga lalaki at nadumihan ang kanyang pantalon sa malamig na putikan ng palayan.
“Ayan, nakita niyo na ba ang aking sinasabi? Nanlalaban ang hayop na yan,” sigaw ni Lito John habang hinahawakan ang kanyang baril sa tabi.
“Hindi siya nanlalaban sa inyo, sinaktan niyo siya kaya natural lang na matakot ang hayop,” pasigaw na sagot ni Mang Severino sa pulis.
Mula sa di-kalayuan, may ilang taga-baryo na ang nagsimulang lumapit matapos marinig ang ingay at sigawan na nagmumula sa gitna ng bukid.
Nandoon si Tiya Celestina na galing lang sa kapilya, napahinto siya nang makita ang gulo at agad na tumakbo patungo sa gilid ng pilapil.
Nandoon din si Ka Temyong na hawak pa ang kanyang gunting mula sa barberya, at si Maestra Iliana na papunta sana sa paaralan ng mga bata.
Kasuotan sa Paa
Ngunit bago pa man sila tuluyang makalapit sa kinaroroonan ng matanda, itinaas ni Dalmaso ang kanyang kamay upang pigilan ang lahat ng tao.
“Walang lalapit sa inyo rito, isang opisyal na police operation ito at walang pwedeng makialam,” sigaw ng hepe sa mga taga-baryo.
“Anong operation ang sinasabi ninyo rito? Kalabaw ang kaharap ninyo at hindi isang kriminal,” sigaw ni Tiya Celestina mula sa kanyang kinatitayuan.
Tinitigan siya ng isang masamang tingin ni Lito John, “Umalis ka riyan, matanda, kung ayaw mong ikaw ang susunod naming dalhin sa presinto ngayon.”
Napatigil si Tiya Celestina sa pagsasalita, pero hindi siya umatras sa pilapil, nanginginig ang kanyang mga labi habang pinapanood ang magsasaka.
Yakap-yakap ni Mang Severino ang leeg ni Bagwis sa putikan, na para bang isang sariling anak na pinoprotektahan laban sa matinding panganib.
“Pakiusap naman po, Sir,” sabi ni Mang Severino kay Dalmaso, “Kung may reklamo man kayo, ako na lang ang kausapin ninyo at huwag ang hayop.”
“Hayop lang si Bagwis, wala siyang anumang kasalanan o kinalaman sa anumang gulo na sinasabi ninyo rito sa aking lupain.”
Nalamigan ang mukha ni Dalmaso habang nakatingin sa matanda, “Masyado ka nang maraming reklamo, Almazan, ayaw mong pumirma at ayaw mong sumunod sa amin.”
“Ngayon, pati itong matandang hayop mo ay nagiging malaking perwisyo na para sa mga proyekto ng munisipyo rito sa San Isidro Norte.”
Sa isang sandaling iyon, tuluyang naunawaan ni Mang Severino na ang lahat ng nagaganap ay hindi na tungkol sa anumang reklamo ng trabahador.
Hindi na ito tungkol sa patubig, sa permit, o sa mga sako ng palay; kundi ito ay isang paraan ng parusa upang durugin ang kanyang natitirang lakas.
Mga Grain at Pasta
Gusto nina Konsehal Brando na tuluyan siyang sumuko at ibigay ang titulo ng kanyang lupa nang walang anumang kondisyon o pagtutol.
Hinila ni Patrolman Lito John ang kanyang baril mula sa tagiliran, at dahil doon ay nanlaki ang mga mata ng lahat ng taong nakakakita sa bukid.
“Huwag po, Sir, huwag ninyong gagawin iyan,” sigaw ni Maestra Iliana habang tinatakpan ang kanyang bibig sa matinding takot at pag-iyak.
“Lito John, pakiusap naman, Sir, hindi kailangan ang ganyang bagay rito,” mahinang sabi ni Rowena Salceda sa kanyang kasamang opisyal.
Ngunit parang wala nang naririnig si Lito John sa kanyang paligid, tumingin lang siya kay Dalmaso at ang maikling tango ng hepe ang naging hatol.
Yumakap nang mas mahigpit si Mang Severino sa leeg ng kanyang kalabaw, “Huwag ninyo siyang saktan, pakiusap, ako na lang ang inyong barilin.”
Geology
Hinila ng isa sa mga tauhan ni Brando ang matanda nang napakalakas palayo kay Bagwis, kaya nadulas ang matanda sa malamig na putikan ng bukid.
Bumagsak siya sa kanyang mga tuhod at nag-iwan ng mahabang guhit ang kanyang mga kamay sa lupa habang pilit pa ring inaabot ang lubid ng kalabaw.
Isang malakas na putok ng baril ang bumasag sa buong katahimikan ng bukid, na nagdulot ng matinding hiyawan mula sa mga babaeng nakatayo sa tabi.
Napasigaw si Nardo Pugal mula sa kanyang pinagtataguan, at si Tiya Celestina naman ay napahawak sa kanyang dibdib sa matinding gulat at sakit.
Si Ka Temyong ay napaupo na lang sa pilapil, habang si Maestra Iliana naman ay tuluyang napaluha habang patuloy na tinatakpan ang kanyang mukha.
Si Bagwis ay napaatras nang bahagya, at pagkatapos ay dahan-dahan itong bumagsak sa malamig na putikan ng palayan na kanyang pinaglingkuran.
Umungal ang matandang kalabaw nang napakahaba at mabigat, isang tunog ng paalam na tila ba ayaw tanggapin ng buong mundo sa oras na iyon.
Kasuotan sa Paa
Gumapang si Mang Severino sa putikan patungo sa nahulog na kalabaw, hindi na ininda ang dumi sa kanyang mukha at ang dugo sa kanyang mga tuhod.
“Bagwis, nanginginig kong tawag, tumingin ka sa akin, nandito lang ako sa tabi mo, huwag kang matakot,” sabi ng matanda habang umiiyak.
Huminga nang malalim ang kalabaw ng huling dalawang beses habang dahan-dahang hinahaplos ng matanda ang noo nito na palagi niyang ginagawa araw-araw.
“Wala kayong kaawa-awa sa mahihirap,” sigaw ni Mang Severino sa mga pulis, basag na basag ang kanyang boses sa matinding dusa at sakit sa dibdib.
“Kasama ko sa buhay ang hayop na ito mula pa noong mamatay ang aking asawa, wala siyang anumang kasalanan para gawin ninyo ito sa kanya.”
Part 7
Bago tayo magpatuloy sa huling parte ng ating istorya, i-comment mo muna kung taga saan ka at anong oras ka nanonood ngayon.
Dahil sa bawat baryo, may mga laban sa buhay na hindi agad natatapos sa unang pagtayo, pero kapag sama-sama nang tumindig ang mga tao, guguho ang dingding ng kasinungalingan.
Walang sumagot sa mga sinabi ng matandang magsasaka, maging sina Dalmaso at Lito John ay saglit na natahimik dahil nakita nilang maraming tao ang nakatingin.
Ngunit hindi nila alam na ang pinakamahalagang mata na nakakakita sa lahat ng naganap ay hawak ni Rowena sa kanyang nanginginig na cellphone.
Nakuha ng camera ang lahat: ang pekeng paratang ng pulis, ang pakiusap ng matanda, ang pagputok ng baril, at ang dahan-dahang pagbagsak ni Bagwis.
Nang umalis ang patrol vehicle kasama ang mga tauhan ni Konsehal Brando, naiwan si Mang Severino sa putikan habang yakap-yakap ang ulo ng kalabaw.
Lumapit si Tiya Celestina at umupo sa tabi ng matanda sa putikan, “Severino,” bulong niya habang patuloy na umiiyak sa matinding pakikiramay.
Hindi sumagot ang matanda, para siyang nawalan ng sariling tinig sa mundo, habang si Nardo naman ay tumakbo na palapit at lumuhod sa tabi nila.
“Tatawag na po talaga ako kay Attorney Leandro ngayon, Mang Severino, tama na po ang pagtitiis na ito,” sabi ni Nardo na umiiyak na rin.
Sa pagkakataong iyon, hindi na umiling ang matandang magsasaka, hindi na niya tinanggihan ang tulong ng kanyang anak na abogado sa lungsod.
Tumingin lang siya sa malayong bahagi ng kanyang palayan, kung saan dati silang nagtatawanan ng kanyang asawa habang nagtatanim ng mga punla.
Ang kanyang mga mata ay tuyong-tuyo na dahil sa haba ng pag-iyak, pero ang kanyang mukha ay larawan ng isang taong ubos na ubos na ang lakas.
Tumakbo si Nardo patungo sa maliit na tindahan ni Tiya Celestina, hinanap ang lumang papel na naglalaman ng numero ni Leandro na ibinigay noon.
Nanginginig ang kanyang mga daliri habang pinipindot ang bawat numero sa lumang telepono upang maiparating ang balita sa anak ng matanda.
Sa Maynila, sa loob ng isang malaking opisina, ay kasalukuyang nagtatrabaho si Attorney Leandro Almazan kasama ang kanyang mga kasamahang imbestigador.
Kaharap niya si Mina Velasco at si Olan Distor, at pinag-uusapan nila ang isang malaking kaso ng katiwalian sa lupa sa ibang probinsya nang tumunog ang telepono.
Geology
Hindi sana niya sasagutin ang tawag dahil sa abala, ngunit nakita niya ang lumang kodigo ng area mula sa kanyang sariling baryo sa probinsya.
“Hello, Attorney Leandro,” nanginginig ang boses ni Nardo sa kabilang linya, “Kailangan niyo pong umuwi rito sa San Isidro sa lalong madaling panahon.”
“Ang inyong ama na si Mang Severino, si Bagwis po ay binaril at pinatay ng mga pulis sa harap mismo ng kanyang mukha ngayong umaga.”
“Matagal na po kayong pinapahirapan ng mga tao mula sa munisipyo rito, hindi lang po niya sinasabi sa inyo dahil ayaw niyang mag-alala kayo.”
Biglang tumayo si Leandro mula sa kanyang upuan, at dahil doon ay bigla ring tumahimik ang buong silid-pulungan ng kanyang mga kasamahan.
“Anong sinabi mo, Nardo? Pakiulit ang iyong sinabi,” tanong ni Leandro habang marahan ngunit nanginginig ang kanyang sariling boses.
Parang may isang malamig na kamay na humawak sa kanyang leeg matapos marinig ang buong kwento ng panggigipit sa kanyang matandang ama sa bukid.
Ang ama niyang laging nagsasabing maayos lang ang kalagayan, ang ama niyang palaging nakangiti tuwing sila ay nagkakausap sa telepono.
Nagdudurusa na pala ito nang mag-isa sa probinsya habang siya naman ay abala sa pagtatanggol sa ibang tao sa loob ng mga korte sa lungsod.
“Mina,” utos ni Leandro sa kanyang kasama habang iniaayos ang kanyang mga gamit, “Ihanda mo ang sasakyan natin ngayon din patungo sa probinsya.”
Mga Diksyunaryo at Encyclopedia
“Olan, tawagan mo si Direktor Quirante sa rehiyonal na opisina, sabihin mo na kailangan ko ng agarang field assistance sa aking baryo.”
“May malaking kaso ng police abuse at land harassment na nagaganap ngayon sa San Isidro Norte, at kailangan nating umaksyon nang mabilis.”
“Leandro,” tanong ni Mina habang nakatingin sa kanya nang may pag-aalala, “Personal ba ang kasong ito na pupuntahan natin ngayon?”
Tumingin si Leandro sa kanyang kasama nang may matatag ngunit sugat na mga mata, “Ang aking sariling ama ang biktima ng kanilang pang-aapi.”
Wala nang nagtangkang magsalita pa sa loob ng opisina, at agad nilang inihanda ang lahat ng kagamitan at mga dokumento para sa pag-alis.
Habang dinadala naman ng ilang magsasaka ang katawan ni Bagwis sa ilalim ng punong mangga, lumapit si Rowena Salceda kay Mang Severino.
Mga Kotse at Sasakyan
Wala na ang dating yabang ng kanyang uniporme sa kanyang mukha, kundi isang babaeng takot, nahihiya, at wasak ang nakatayo sa harap ng matanda.
“Mang Severino,” pabulong na sabi ng pulis habang nakayuko, “Patawarin niyo po ako sa aking pananahimik noong una sa mga ginagawa nila.”
Tumingin ang matanda sa kanya, ngunit wala siyang nakitang galit sa mga mata ng magsasaka, kundi matinding pagod na lang sa buhay.
“Bakit mo ito ginawa, Rowena? Kasama ka ba sa mga taong gustong kumuha ng aking pinapangarap na lupa rito sa baryo?” tanong ng matanda.
Naluha si Rowena, “Nandoon po ako dahil sa utos ng hepe, pero may hawak po akong matibay na ebidensya ng lahat ng kanilang ginawang krimen.”
“Ini-record ko po ang buong pangyayari sa aking cellphone, at hindi ko hahayaang mawala ang katotohanan sa araw na ito, Mang Severino.”
Geology
Ilang oras matapos ang insidente, dumating ang isang malaking itim na sasakyan sa baryo San Isidro Norte, kasunod ang sasakyan ng Regional Office.
Bumaba si Leandro Almazan, lukot na ang kanyang puting polo dahil sa haba ng biyahe, pero bakas sa kanyang mukha ang matinding determinasyon.
Kasama niya si Mina, si Olan, at si Direktor Isagani Quirante, isang mataas na opisyal ng pamahalaan na tahimik ngunit mabigat ang presensya sa batas.
Nagsilabasan ang mga tao mula sa kanilang mga bahay upang tingnan ang mga dumarating na opisyal, at marami ang nagsimula nang magbulungan sa tabi.
“Iyan ba si Leandro na anak ni Mang Severino? Akala ko ay isang ordinaryong abogado lang siya sa Maynila, mataas pala ang kanyang katungkulan.”
Lumapit si Leandro sa ilalim ng punong mangga kung saan nakaupo ang kanyang ama, hawak pa rin ang lumang lubid na ginamit kay Bagwis.
“Tay,” mahinang tawag ng anak habang lumuluhod sa harap ng matanda upang hawakan ang maruruming kamay ng kanyang ama sa putikan.
Kasuotan sa Paa
Dahan-dahang tumingala si Mang Severino, at sa unang pagkakataon matapos ang maraming taon, hindi na niya itinago ang sakit sa harap ng anak.
“Leandro, hindi ko na nailigtas ang huling alaala ng iyong ina na si Bagwis,” sabi ng matanda na halos hangin na lang ang tunog ng boses.
“Tay, hindi niyo na kailangang magdusa nang mag-isa rito, nandito na ako at ako naman ang tatayo para sa inyo laban sa kanila,” sagot ng anak.
Umusad ang mahabang imbestigasyon, at makalipas ang dalawang taon, tuluyang nakamit ng buong baryo ang hustisyang matagal nang ipinagkait sa kanila.
Pormal na tinanggal sa serbisyo sina Dalmaso at Lito John, at naharap sa mabibigat na kasong kriminal sa korte dahil sa kanilang pag-abuso.
Si Konsehal Brando naman ay naaresto dahil sa land grabbing scheme, habang ang negosyanteng si Rogelio Mavarez ay napilitang ikansela ang resort.
Ang lupaing sinasaka ni Mang Severino ay nanatiling pag-aari niya, at ang buong baryo ay nagtulungan upang bumuo ng isang maayos na kooperatiba.
Sa huling bahagi ng araw na iyon, habang lumulubog ang araw, umupo si Mang Severino sa tabi ng kanyang anak sa ilalim ng punong mangga.
Wala na ang dating takot sa San Isidro Norte, at si Mang Severino, ang matandang inakalang madaling durugin, ay naging simbolo ng katapangan ng buong baryo.
Leave a Comment